Rectumprolaps (darmverzakking)

Een rectumprolaps is een verschuiving naar beneden van de endeldarm (rectum), het laatste deel van de dikke darm, uit zijn normale positie. In een gevorderd stadium kan de endeldarm uit de anus naar buiten komen. In de volksmond wordt dit ook “darmverzakking” genoemd.

Een rectumprolaps kan in drie verschillende vormen voorkomen:

• Volledige uitwendige rectumprolaps: Alle lagen van de wand van de endeldarm komen uit de anus naar buiten.
• Mucosaprolaps: Alleen het weefsel aan de binnenkant van de endeldarm of het anale kanaal zakt naar buiten.
• Inwendige rectumprolaps: De endeldarm vouwt zich in zichzelf, maar komt niet uit de anus naar buiten. Dit wordt ook “rectale intussusceptie” genoemd.

Een rectumprolaps kan zowel bij vrouwen als bij mannen voorkomen. Bij volwassenen komt hij vaker voor bij vrouwen, vooral op hogere leeftijd. Het is echter geen aandoening die alleen voorkomt bij vrouwen die zijn bevallen.

Een volledige rectumprolaps is geen rechtstreeks levensbedreigende aandoening, maar kan na verloop van tijd groter worden, de controle over de stoelgang verstoren en leiden tot bloedverlies en huidirritatie. Bij volwassenen is de blijvende behandeling van een duidelijke volledige prolaps meestal operatief [1].

Welke symptomen geeft een rectumprolaps?

Het duidelijkste teken is rood of roze weefsel dat tijdens de stoelgang uit de anus naar buiten komt. Dit weefsel ziet er meestal uit als in elkaar liggende ringen.

Andere symptomen zijn:

• Weefsel dat tijdens of na de stoelgang uit de anus naar buiten komt
• Het uitgezakte weefsel met de hand terug naar binnen moeten duwen
• Een vol of drukkend gevoel aan de anus
• Slijmerige afscheiding en een voortdurend vochtig gevoel
• Jeuk en huidirritatie aan de anus
• Bloedverlies uit de anus
• Verstopping en overmatig persen
• Het gevoel dat de darm niet volledig leeg is
• Moeite om winden of ontlasting op te houden
• Het toilet niet op tijd halen of ontlastingsverlies

In het begin kan de prolaps alleen tijdens de stoelgang optreden en vanzelf weer naar binnen gaan. Na verloop van tijd kan hij ook bij hoesten, wandelen of rechtstaan naar buiten komen en kan het nodig zijn hem met de hand terug te duwen.

Waarom kan ontlastingsverlies ontstaan?

De uitgezakte endeldarm kan de anale spieren voortdurend uitrekken, waardoor die minder goed werken. Daarnaast kan reeds bestaande schade aan de zenuwen en spieren van de bekkenbodem bijdragen aan het ontstaan van zowel de prolaps als het ontlastingsverlies.

Het herstellen van de prolaps kan bij veel patiënten de controle over de stoelgang verbeteren. Bij uitgebreide schade aan de anale spieren of zenuwen verdwijnt het ontlastingsverlies echter mogelijk niet volledig [1].

Hoe ontstaat een rectumprolaps?

Bij de meeste patiënten is er niet één enkele oorzaak. De bekkenbodemspieren, de bindweefsels, de zenuwen en de darmbewegingen spelen samen een rol.

Factoren die het risico kunnen verhogen, zijn:

• Langdurige verstopping en overmatig persen
• Chronische diarree
• Zwakte van de bekkenbodemspieren
• Hogere leeftijd
• Een moeilijke of meerdere vaginale bevallingen
• Eerdere operaties in het bekken
• Chronische hoest
• Bepaalde aandoeningen die het bindweefsel aantasten
• Aandoeningen van het ruggenmerg en het zenuwstelsel
• Verzakking van de baarmoeder, de blaas of de vagina
• Een slecht gecoördineerde werking van de bekkenbodemspieren tijdens de stoelgang

Verstopping kan bijdragen aan een rectumprolaps; de prolaps zelf kan op zijn beurt de verstopping verergeren doordat de ontlasting moeilijker naar buiten kan.

De diagnose wordt meestal gesteld op basis van het verhaal van de patiënt en het lichamelijk onderzoek.

Uw arts vraagt:

• wanneer de verzakking is ontstaan,
• of ze vanzelf weer naar binnen gaat,
• of u ze met de hand moet terugduwen,
• of er verstopping of diarree is,
• of er verlies van winden of ontlasting is,
• naar plasklachten en andere bekkenbodemklachten.

De anus en de endeldarm worden onderzocht. Als de prolaps tijdens het onderzoek niet zichtbaar is, kan men de patiënt vragen om in zittende houding te persen. Een foto die de patiënt thuis maakt van de verzakking, kan ook helpen bij de diagnose.

Welke onderzoeken kunnen nodig zijn?

Niet elke patiënt heeft alle onderzoeken nodig. Afhankelijk van de klachten kunnen de volgende onderzoeken worden gebruikt:

• Colonoscopie: Kan worden uitgevoerd bij bloedverlies, bloedarmoede, een verandering in de stoelgang of wanneer een screening op darmkanker nodig is.
• Defecografie: Toont de bewegingen van de endeldarm en de bekkenbodem terwijl de patiënt ontlasting maakt.
• MRI-defecografie: Kan naast een inwendige rectumprolaps ook problemen tonen zoals een rectokèle of een verzakking van de blaas of de vaginale organen.
• Anorectale manometrie: Beoordeelt de druk van de anale spieren, het gevoel in de endeldarm en de werking van de bekkenbodem tijdens de stoelgang.
• Ballonexpulsietest: Onderzoekt of de bekkenbodem zich tijdens de stoelgang voldoende ontspant.
• Onderzoek van de darmtransittijd: Kan worden uitgevoerd bij patiënten bij wie men denkt dat de darmbewegingen traag zijn.
• Endoanale echografie: Kan schade aan de anale spieren tonen, vooral bij ontlastingsverlies.

Dynamische beeldvorming van de bekkenbodem helpt om een inwendige prolaps en andere bekkenorganen die tegelijk zijn aangetast, te beoordelen [2].

Bij het opstellen van het behandelplan wordt niet alleen gekeken naar hoe de verzakking eruitziet, maar ook naar verstopping, diarree, ontlastingsverlies, de werking van de bekkenbodem, de leeftijd, de algemene gezondheidstoestand en eerdere operaties.

Is behandeling zonder operatie mogelijk?

Bij volwassenen verdwijnt een volledige rectumprolaps anatomisch niet door geneesmiddelen, oefeningen of bekkenbodemkinesitherapie.

Behandelingen zonder operatie kunnen echter:

• verstopping en persen verminderen.
• diarree onder controle brengen.
• klachten van ontlastingsverlies verlichten.
• huidirritatie aan de anus verminderen.
• de darmwerking vóór de operatie regelen.

Op advies van de arts kunnen een aanpassing van de vezels, voldoende vocht, geschikte ontlastingsverzachters, behandeling van diarree en bekkenbodemkinesitherapie worden toegepast.

Bij patiënten bij wie de bekkenbodemspieren zich tijdens de stoelgang niet ontspannen, kan een behandeling met biofeedback nuttig zijn. Deze behandeling herstelt een volledige rectumprolaps die naar buiten komt echter niet blijvend [1,3].

Wanneer is een operatie voor een rectumprolaps nodig?

Bij een duidelijke volledige uitwendige rectumprolaps wordt een operatieve behandeling overwogen als de algemene toestand van de patiënt een operatie toelaat.

De doelen van de operatie zijn:

• de endeldarm terug op zijn normale anatomische plaats brengen,
• voorkomen dat hij opnieuw naar buiten komt,
• de stoelgang en de controle over de stoelgang zoveel mogelijk verbeteren,
• bloedverlies, afscheiding en huidirritatie verminderen.

De operaties kunnen via de buik of via de streek rond de anus worden uitgevoerd. Er is niet één “beste” methode voor elke patiënt. De keuze wordt individueel gemaakt [1].

Operaties via de buik

Bij operaties via de buik wordt de endeldarm terug op zijn normale plaats gebracht en vastgezet aan het achterste deel van het bekken. Deze ingreep wordt rectopexie genoemd.

Bij geschikte patiënten kan de operatie laparoscopisch worden uitgevoerd, dat wil zeggen als kijkoperatie met kleine sneden.

De belangrijkste methoden zijn:

• Hechtingsrectopexie: De endeldarm wordt met hechtingen vastgezet aan het stevige weefsel vóór het bot.
• Resectierectopexie: Terwijl de endeldarm wordt vastgezet, wordt een deel van een lange of slecht werkende sigmoïd (S-vormig deel van de dikke darm) verwijderd.
• Ventrale mesh-rectopexie: De voorkant van de endeldarm wordt met behulp van een matje (mesh) in zijn normale positie opgehangen.

Operaties via de buik geven meestal een duurzamer anatomisch herstel. Bij de keuze van de methode moeten echter de risico’s van de operatie en de verdoving voor de patiënt worden afgewogen.

Wat is een ventrale mesh-rectopexie?

Bij een ventrale mesh-rectopexie wordt de voorkant van de endeldarm in beperkte mate vrijgemaakt. Een matje dat vóór de endeldarm wordt geplaatst, wordt vastgezet aan het stevige weefsel vóór het bekken, zodat de endeldarm in zijn normale positie blijft.

Deze methode kan worden overwogen bij:

• een volledige uitwendige rectumprolaps,
• een geselecteerde inwendige rectumprolaps,
• bepaalde verzakkingen van de bekkenbodem in meerdere compartimenten.

Omdat de achterkant en de zijkanten van de endeldarm niet uitgebreid worden vrijgemaakt, kan deze methode bij sommige patiënten het risico op nieuwe verstopping na de operatie verkleinen. Ze is echter niet voor elke patiënt geschikt.

Een internationale consensus van experts uit 2025 raadt aan om de selectie van patiënten, bijkomende problemen van de bekkenbodem, de ervaring van de chirurg en de risico’s die eigen zijn aan het gebruik van een matje grondig te beoordelen [3].

Het gebruik van een matje kan, hoewel zelden:

• infectie,
• het doorschuren van het matje naar de darm of de vagina,
• chronische pijn,
• een fistel,
• complicaties waarbij het matje moet worden verwijderd, veroorzaken. Deze risico’s moeten vóór de operatie openlijk met de patiënt worden besproken.

Het matje dat bij een ventrale rectopexie via de buik wordt geplaatst, en de prolapsmatjes die via de vagina worden geplaatst, zijn niet dezelfde toepassing.

Operaties via de streek rond de anus

Perineale operaties worden uitgevoerd zonder de buik te openen, via de darm die uit de anus naar buiten komt. Ze kunnen de voorkeur krijgen vooral bij patiënten op hoge leeftijd, met ernstige bijkomende aandoeningen of met een hoog risico bij een buikoperatie.

De belangrijkste methoden zijn:

• Operatie volgens Delorme: De binnenbekleding van een korter uitgezakt deel van de endeldarm wordt verwijderd en de spierlaag wordt geplooid en zo versterkt.
• Operatie volgens Altemeier: De uitgezakte endeldarm en, indien nodig, een deel van de sigmoïd worden via de anus verwijderd; de darmuiteinden worden opnieuw met elkaar verbonden.

Perineale operaties kunnen bij sommige patiënten met een kleinere chirurgische belasting worden uitgevoerd. Daartegenover staat dat de kans op terugkeer van de prolaps groter kan zijn dan bij bepaalde buikoperaties.

Hoe wordt over de operatiemethode beslist?

Bij de beslissing wordt rekening gehouden met de volgende kenmerken:

• De leeftijd en de algemene gezondheidstoestand van de patiënt
• De lengte en het type van de prolaps
• Of verstopping of ontlastingsverlies op de voorgrond staat
• Of de darmbewegingen traag zijn
• Een bijkomende rectokèle of andere verzakkingen van bekkenorganen
• Eerdere operaties aan de buik en het bekken
• De verwachtingen van de patiënt
• De ervaring van de chirurg met de betreffende methoden

Het doel is niet alleen de verzakking te herstellen, maar ook de stoelgang en de levenskwaliteit zoveel mogelijk te verbeteren.

Hoe lang u in het ziekenhuis blijft, hangt af van de operatiemethode en van uw gezondheidstoestand. Na een kijkoperatie aan de buik of na perineale operaties kan het nodig zijn enkele dagen in het ziekenhuis te blijven.

Na de operatie:

• wordt de pijn onder controle gehouden.
• begint u vroeg te stappen.
• wordt de voeding geleidelijk opgebouwd.
• kan een behandeling worden gegeven om de ontlasting zacht te houden.
• is het doel overmatig persen te voorkomen.

Bij de meeste patiënten is terugkeren naar bureauwerk na ongeveer 2–4 weken mogelijk. Voor zwaar tillen en zware inspanningen kan het nodig zijn langer te wachten.

Neem in de volgende situaties contact op met het zorgteam:

• Hoge koorts
• Steeds erger wordende pijn in de buik of aan de anus
• Aanhoudend braken
• Geen winden of ontlasting kunnen kwijtraken
• Overvloedig bloedverlies uit de anus
• Slecht ruikende afscheiding
• Opnieuw een duidelijke verzakking

Een rectumprolaps kan na de operatie terugkeren. Het risico op terugkeer hangt af van de gebruikte methode, de toestand van het bindweefsel en of verstopping en overmatig persen blijven bestaan.

1. Bordeianou L, Paquette I, Johnson E, et al. Clinical Practice Guidelines for the Treatment of Rectal Prolapse. Diseases of the Colon & Rectum. 2017;60(11):1121–1131. doi:10.1097/DCR.0000000000000889. ASCRS-richtlijn
2. Gurland BH, Khatri G, Ram R, et al. Consensus Definitions and Interpretation Templates for Magnetic Resonance Imaging of Defecatory Pelvic Floor Disorders. American Journal of Roentgenology. 2021;217(4):800–812. doi:10.2214/AJR.21.26488. PubMed-vermelding
3. Perry WRG, Christensen P, Collinson RJ, et al. Ventral Rectopexy: An International Expert Panel Consensus and Review of Contemporary Literature. Diseases of the Colon & Rectum. 2025;68(5):593–607. doi:10.1097/DCR.0000000000003656. PubMed-vermelding
4. Van de Bruaene C, De Schepper H, Surmont M, et al. Guideline on Pelvic Floor Disorders: Consensus on Obstructed Defecation Syndrome. Acta Gastro-Enterologica Belgica. 2026;89(2):385–405. doi:10.51821/89.2.15231. PubMed-vermelding