Pilonidale sinus (haarnestcyste)

Een pilonidale sinus, in de volksmond “haarnestcyste” genoemd, is een aandoening die meestal voorkomt in het bovenste deel van de bilnaad, rond het stuitje. In de huid ontstaan kleine gaatjes, met daaronder gangen die haren of weefselresten kunnen bevatten.

Men denkt dat de aandoening ontstaat doordat uitgevallen haren onder invloed van wrijving en druk in de huid dringen en daar een ontstekingsreactie veroorzaken. De wijdverspreide opvatting dat “het haar naar binnen groeit” klopt daarom niet altijd.

Een haarnestcyste komt het vaakst voor na de puberteit en bij jongvolwassenen. Ze komt vaker voor bij mannen, maar kan ook bij vrouwen ontstaan. Het is geen levensbedreigende aandoening, maar door abcessen, pijn en terugkerende afscheiding kan ze het dagelijks leven sterk beïnvloeden [1,2].

Niet elke pilonidale sinus moet meteen worden geopereerd. Kleine sinussen die geen klachten geven en geen tekenen van ontsteking vertonen, kunnen na beoordeling door de arts worden opgevolgd [1].

Welke symptomen geeft een haarnestcyste?

Bij sommige mensen zijn er alleen een of enkele kleine gaatjes ter hoogte van het stuitje te zien en zijn er helemaal geen klachten.

Wanneer de aandoening ontstoken raakt, kunnen de volgende symptomen optreden:

• Pijn en gevoeligheid ter hoogte van het stuitje
• Ongemak dat vooral toeneemt bij het zitten of bij het opstaan
• Zwelling en roodheid in de streek
• Bloederige of etterige afscheiding uit de gaatjes in de huid
• Vlekken in het ondergoed
• Een onaangename geur door de afscheiding
• Hevige en kloppende pijn wanneer zich een abces vormt
• Koorts, rillingen of een algemeen gevoel van zwakte

Niet elke patiënt krijgt koorts. Een pijnlijke zwelling wijst erop dat er een abces kan zijn ontstaan, ook als er geen koorts is.

Hoe ontstaat een haarnestcyste?

Er is niet één enkele oorzaak voor het ontstaan van de aandoening. Factoren die het risico kunnen verhogen, zijn:

• Een diepe bilnaad
• Dichte of stugge lichaamsbeharing
• Ophoping van uitgevallen haren in de streek
• Lang zitten
• Wrijving en herhaalde plaatselijke irritatie
• Overgewicht
• Zweten en vocht
• Nauwsluitende of niet-ademende kleding
• Een pilonidale sinus in de familie
• Een eerdere aandoening in dezelfde streek

Een haarnestcyste ontstaat niet alleen door onvoldoende persoonlijke hygiëne. Een regelmatige verzorging van de streek kan helpen om de aandoening onder controle te houden, maar ook bij mensen die zeer hygiënisch zijn, kan een pilonidale sinus ontstaan.

De diagnose wordt meestal gesteld bij het lichamelijk onderzoek. De arts bekijkt het stuitje en de bilnaad en kan kleine sinusopeningen, afscheiding, zwelling of een abces zien.

Beeldvormend onderzoek zoals echografie of MRI is bij de meeste patiënten niet nodig. Het kan wel worden gevraagd als de aandoening dichter bij de anus dan bij het stuitje ligt, als er al meerdere keren werd geopereerd of als men een andere aandoening vermoedt, zoals een anale fistel (perianale fistel) [1].

Tijdens het onderzoek wordt ook aan de volgende aandoeningen gedacht:

• Huidabces
• Anale fistel
• Hidradenitis suppurativa
• Ontstoken huidcyste
• Problemen rond de anus door de ziekte van Crohn

Vooral als de opening met afscheiding zeer dicht bij de anus ligt, is het belangrijk om het onderscheid te maken tussen een pilonidale sinus en een anale fistel.

Er is geen enkele behandelingsmethode voor een pilonidale sinus die voor iedereen de beste is. De keuze van de behandeling wordt individueel gemaakt [1,2], afhankelijk van:

• of er een abces is of niet
• of de aandoening beperkt of uitgebreid is
• of er al eerder een behandeling werd uitgevoerd
• het aantal en de ligging van de sinusopeningen
• het werk en het dagelijks leven van de patiënt
• de ervaring van de chirurg met de betreffende methode.

Moet een haarnestcyste zonder klachten worden behandeld?

Bij mensen zonder pijn, zwelling, afscheiding of een eerder abces is een onmiddellijke operatie uit voorzorg niet altijd nodig. Men kan aanraden de streek schoon te houden, ophoping van haren te voorkomen en een onderzoek te laten doen als er nieuwe klachten optreden [1].

De beslissing om op te volgen wordt samen met de arts genomen, op basis van hoe de sinus er bij het onderzoek uitziet en de kenmerken van de patiënt.

Wat gebeurt er als zich een abces vormt?

Een pijnlijke, rode en gespannen zwelling ter hoogte van het stuitje doet denken aan een abces. Bij een pilonidaal abces bestaat de basisbehandeling uit het laten weglopen van het etter via een kleine snede. Deze ingreep kan meestal onder plaatselijke verdoving worden uitgevoerd [1,2].

Een antibioticum alleen doet de ontsteking in het abces meestal niet verdwijnen. Bij koorts, roodheid die zich naar het omliggende weefsel uitbreidt, een probleem met het immuunsysteem of een andere situatie die de arts nodig acht, kan naast de drainage een antibioticum worden gebruikt.

Het openen en draineren van het abces brengt de pijn en de infectie onder controle, maar de sinus onder de huid verdwijnt daardoor niet altijd volledig. Als er na het genezen van het abces blijvende klachten of terugkerende opstoten zijn, wordt de eigenlijke behandeling apart gepland.

Welke methoden zonder operatie of met een kleine ingreep bestaan er?

Verzorging van de streek en haarcontrole

De streek schoon en droog houden, voorkomen dat uitgevallen haren zich in de bilnaad ophopen en langdurig vocht vermijden, kunnen de behandeling ondersteunen.

Vaak scheren met een scheermes kan bij sommige mensen huidirritatie en kleine sneetjes veroorzaken. Daarom wordt de methode van ontharen best samen met de arts bepaald.

Laserontharing kan bij geschikte patiënten zorgen voor een langdurige vermindering van de beharing. Een recente gecontroleerde studie bij jonge patiënten toonde aan dat laserontharing, toegevoegd aan de standaardzorg, het risico op terugkeer van de aandoening binnen één jaar verkleinde [4]. Laserontharing alleen behandelt echter niet elke actieve of uitgebreide sinus en vraagt meestal meerdere sessies.

Behandeling met fenol

Fenol is een chemische stof die in de sinusgang wordt aangebracht. Ze kan bij een beperkte aandoening zonder abces worden gebruikt, samen met het reinigen van de sinus.

Het kan nodig zijn de ingreep meer dan eens te herhalen. Of een behandeling met fenol geschikt is, hangt af van de uitgebreidheid van de aandoening en de ervaring van het centrum waar de methode wordt toegepast [1,2].

Verwijderen van de kleine sinusopeningen

Bij een beperkte aandoening kunnen methoden zoals “pit-picking” worden toegepast, waarbij alleen de kleine sinusopeningen in de huid worden verwijderd en de gangen eronder worden gereinigd.

Omdat de sneden klein zijn, zijn de pijn en de tijd tot de terugkeer naar het dagelijks leven meestal kleiner. Bij een uitgebreide, diepe of al eerder teruggekeerde aandoening is deze methode echter mogelijk niet geschikt.

Endoscopische behandeling

Bij de endoscopische methode worden de sinusgangen met behulp van een dunne camera bekeken en worden de haren en het ontstoken weefsel binnenin verwijderd. Omdat de ingreep met kleine sneden gebeurt, kan ze voordelen bieden wat de pijn na de operatie en de tijd tot de terugkeer naar het werk betreft.

Ze is echter niet voor elke patiënt geschikt. De resultaten op lange termijn wat terugkeer betreft, kunnen verschillen afhankelijk van de ervaring van de chirurg en de gebruikte techniek [1].

Welke operatiemethoden bestaan er?

Verwijderen van de sinus en de wonde open laten

Het zieke weefsel wordt verwijderd en de wonde wordt niet gehecht, maar met wondverzorging van onderuit naar boven toe laten genezen.

Bij deze methode is er geen probleem van een openspringende hechtingslijn, maar er is regelmatige wondverzorging nodig en de volledige genezing kan langer dan enkele weken duren.

Verwijderen van de sinus en de wonde sluiten

Na het verwijderen van de zieke zone wordt de wonde gehecht. In vergelijking met methoden waarbij de wonde open blijft, kunnen de genezing en de terugkeer naar het dagelijks leven sneller verlopen.

Actuele richtlijnen en systematische overzichten raden aan om, als de wonde wordt gehecht, de hechtingslijn niet precies in het midden van de diepe bilnaad te leggen. Deze aanpak, “sluiting buiten de middellijn” genoemd, kan het risico op het openspringen van de wonde, infectie en terugkeer verkleinen in vergelijking met de klassieke sluiting in de middellijn [1,3].

Flapmethoden

Bij een uitgebreide, diepe of teruggekeerde aandoening kunnen operaties worden uitgevoerd waarbij gezonde huid en onderhuids weefsel worden verschoven. Karydakis, Bascom cleft-lift en de Limberg-flap zijn voorbeelden van deze methoden.

Het belangrijkste doel van deze operaties is niet alleen het zieke weefsel te verwijderen, maar ook de diepe bilnaad ondieper te maken, zodat er minder ophoping is van haren, wrijving en vocht.

Flapmethoden kunnen vooral doeltreffend zijn bij een teruggekeerde of complexe aandoening. De meest geschikte techniek wordt bepaald op basis van de ligging van de aandoening en de ervaring van de chirurg [1,2].

De hersteltijd hangt af van de gebruikte methode:

• Na drainage van een abces: De pijn neemt meestal snel af. De terugkeer naar het dagelijks leven kan binnen enkele dagen beginnen.
• Na kleine ingrepen: Veel patiënten kunnen binnen enkele dagen terug naar school of naar hun bureauwerk.
• Na operaties waarbij de wonde wordt gehecht: De terugkeer naar het dagelijks leven gebeurt meestal binnen ongeveer 1–3 weken.
• Na operaties waarbij de wonde open blijft: Regelmatige wondverzorging is nodig en het volledig sluiten van de wonde kan enkele weken, soms langer duren.
• Na flapoperaties: Het herstel hangt af van de methode, de grootte van de wonde en het werk dat u doet.

Deze termijnen zijn bij benadering. De terugkeer naar fysiek zwaar werk, intensieve oefeningen of sport kan langer duren.

Waarop moet u letten tijdens het herstel?

• Volg de adviezen over wondverzorging en verbanden.
• Houd de streek schoon en droog.
• Voorkom dat uitgevallen haren zich rond de wonde ophopen.
• Vermijd zware inspanningen en activiteiten die wrijving veroorzaken tot uw arts toestemming geeft.
• Blijf niet lang in dezelfde houding zitten; sta op korte tussenpozen recht.
• Eet voldoende en evenwichtig.
• Als u rookt, zoek dan ondersteuning om te stoppen; roken kan de wondgenezing negatief beïnvloeden.
• Sla uw controleafspraken niet over.

Het is niet na elke operatie nodig om lang op de buik te liggen of helemaal niet te zitten. Beperkingen voor zitten en bewegen worden door de chirurg bepaald, afhankelijk van de gebruikte methode.

Wanneer moet u een arts raadplegen?

Neem contact op met het zorgteam als een van de volgende situaties optreedt:

• Steeds erger wordende pijn
• Nieuwe of groter wordende zwelling
• Koorts of rillingen
• Roodheid die zich uitbreidt
• Slecht ruikende of toenemende etterige afscheiding
• Bloedverlies dat niet stopt
• Duidelijk openspringen van de hechtingen
• Achteruitgang van de algemene toestand

1. Ojo D, Gallo G, Kleijnen J, et al. European Society of Coloproctology Guidelines for the Management of Pilonidal Disease. British Journal of Surgery. 2024;111(10). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39397672/
2. Johnson EK, Vogel JD, Cowan ML, et al. The American Society of Colon and Rectal Surgeons’ Clinical Practice Guidelines for the Management of Pilonidal Disease. Diseases of the Colon & Rectum. 2019;62(2):146–157. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30640830/
3. Cai Z, Li Z, Zhang C, et al. Midline and Off-midline Wound Closure Methods After Surgical Treatment for Pilonidal Sinus. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2024;1. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38226663/
4. Minneci PC, Halleran DR, Lawrence AE, et al. Laser Epilation as an Adjunct to Standard Care in Reducing Pilonidal Disease Recurrence in Adolescents and Young Adults: A Randomized Clinical Trial. JAMA Surgery.2024;159(1):19–26. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37938854/